BEPERKING GEEN BEZWAAR

Tekst Luuk Obbink Beeld Martin de Bouter

Iedereen heeft recht op werk, vindt de FNV, ook mensen met een arbeidsbeperking. Om dit recht handen en voeten te geven, zijn sociale ontwikkelbedrijven nodig: SW-bedrijven-nieuwe-stijl, die fungeren als springplank én vangnet. Het is nog betaalbaar ook, zo blijkt uit een doorrekening in opdracht van de FNV.

Het is genoegzaam bekend: met het sluiten van de instroom in de WSW in 2015 en de start van de Participatiewet is de positie van mensen met een arbeidsbeperking er niet beter op geworden. In de brochure Recht op werk die de FNV op een symposium over sociale ontwikkelbedrijven op 30 januari presenteerde, worden de problemen en de knelpunten netjes op een rij gezet. Beschreven wordt hoe sommige gemeenten ervoor hebben gekozen om hun SW-bedrijven te ontmantelen en het aan het werk helpen van mensen met een arbeidsbeperking zelf ter hand te nemen. Zoals in Venlo, waar dit op een drama is uitgelopen. Ook elders leidt deze aanpak op z’n mooist gezegd tot wisselende successen.

IN DE KOU

Meerdere onderzoeken laten zien dat de nieuwe werkwijze mensen met een arbeidsbeperking in de kou laat staan, zo blijkt uit de brochure. Zo stelde het Sociaal en Cultureel Planbureau in 2018 vast dat twee jaar na het stoppen van de WSW nog slechts 30 procent van de mensen die begin 2015 op de wachtlijst stonden voor een SW-bedrijf een baan heeft. Twee jaar later is dit percentage nog nauwelijks opgelopen: 39 procent. Bovendien gaat het deels om werken zonder loon. De Inspectie SZW deed in 2018 ook een duit in het zakje, door in een rapport vast te stellen dat gemeenten er redelijk in slagen kansrijke jongeren met een arbeidsbeperking aan het werk te helpen, maar zich geen raad weten met jongeren die niet makkelijk te plaatsen zijn. Het is eveneens een van de conclusies van de betrekkelijk vernietigende evaluatie van de Participatiewet door het Sociaal en Cultureel Planbureau in 2019: het goede nieuws is dat voor jonggehandicapten met arbeidsvermogen de baankans iets is toegenomen, al is hun inkomenspositie verslechterd. Voor de rest staan alle parameters in het rapport in de min: meer mensen met een arbeidsbeperking zitten thuis op de bank, met name als de afstand tot de arbeidsmarkt wat groter is.

Staatssecretaris Tamara van Ark neemt de brochure Recht op werk in ontvangst

KRINGLOOPWINKEL

Dat het niet om cijfers gaat, maar om mensen, blijkt uit de interviews met betrokkenen, die nogal wisselende ervaringen hebben met de mate waarin ze worden begeleid. Zoals het verhaal van Tessa Keus (18) uit Doetinchem, die zich ronduit in de steek gelaten voelt. Haar droom is kapper worden, maar met haar bewegingsstoornis in combinatie met ADHD heeft ze wel begeleiding nodig om stappen in die richting te zetten. Die krijgt ze nauwelijks of niet. Na een aantal stages van de praktijkschool kwam ze in de dagbesteding terecht, wat de school als eindstation ziet. Omdat dit niet is wat zij wil, heeft ze bij de gemeente aangeklopt, de publiciteit gezocht en ook zelf talloze keren gesolliciteerd. Zonder resultaat. Inmiddels werkt ze bij een kringloopwinkel, als vrijwilliger. Leuk werk, maar niet betaald, dus zonder een perspectief om een bestaan te kunnen opbouwen. Hoe dat moet? Ze heeft geen idee.
Gelukkig zijn er ook oplossingen. Een paar jaar geleden zat een aantal bestuurders en kaderleden bijeen, te brainstormen over hoe het anders kan, vertelde FNV-vicevoorzitter Kitty Jong op het symposium. ‘We pakten toen een A4’tje en verdeelden ‘m in vier kwadranten, waarin we de sterke en de zwakke kanten noteerden van de WSW en de Participatiewet. Toen we de voordelen van beide systemen samenvoegden, ontstonden de contouren van iets nieuws: de sociale ontwikkelbedrijven.’

Er moet een landelijk dekkend netwerk komen van dergelijke bedrijven, die als springplank naar een reguliere baan kunnen fungeren, mogelijk via detachering. Maar ook als vangnet voor als het even niet lukt, of als duidelijk wordt dat een baan bij een reguliere werkgever gewoon een brug te ver is.

BETAALBAAR

Het mooie is: op sommige plaatsen wordt al gewerkt op een manier die dicht in de buurt komt van wat de FNV voor ogen staat. Zoals bij de in de brochure beschreven organisatie Stroomopwaarts MVS, waarin SW-bedrijven en sociale diensten van de gemeenten Maassluis, Vlaardingen en Schiedam samenwerken. En wat misschien nog wel mooier is: naar het zich laat aanzien is het nog betaalbaar ook.

Op verzoek van de FNV heeft organisatieadviseur Robert Capel de plannen doorgerekend. De conclusie: het recht op werk zoals de FNV dat voorstaat, kost zo’n 2.000 euro per persoon per jaar meer dan het huidige systeem. Maar, zoals hij voorrekende in zijn presentatie op het symposium, als je rekening houdt met alle maatschappelijke kosten en baten, blijft er een positief saldo over. Met andere woorden: uiteindelijk levert het geld op. ‘Natuurlijk zitten er wel wat onzekere factoren in, zoals de kosten van de arbeidsvoorwaarden, die we als FNV ook heel belangrijk vinden. Want er moet nu eindelijk een cao Participatiewet komen en dat kost uiteraard ook geld’, zegt FNV-bestuurder Peter Wiechmann. ‘Maar dit is echt haalbaar en dus hoopgevend.’

SW-bestuurders Mariska Exalto en Peter Wiechmann van FNV Overheid worden geïnterviewd

TANDJE ERBIJ

Ook in het slotdebat van het symposium, waar de brochure werd aangeboden aan staatssecretaris Tamara van Ark van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, was een prominente rol weggelegd voor de financiën. Kitty Jong stelde dat de invoering van sociale ontwikkelbedrijven wat haar betreft niet budgetneutraal hoeft te gebeuren. ‘Ik wil die 1,7 miljard wel terug’, zei ze, doelend op de bezuiniging waarmee de invoering van de Participatiewet en de decentralisatie gepaard is gegaan. Maar ook riep ze op om vooral voor ogen te houden dat het gaat om mensen, niet om getallen. ‘We hebben het hier over 100 duizend mensen die onvoldoende in staat zijn om hun leven in te richten.’

Van Ark toonde zich onder de indruk van alle verhalen en presentaties en zegde toe dat er ‘best een tandje bij mag’ als het gaat om het aan het werk helpen van mensen met een arbeidsbeperking. ‘We zijn het over veel wél eens’, aldus Van Ark. Al kon ze ter plekke geen cheque uitschrijven, mogelijk is de invoering van het recht op werk via sociale ontwikkelbedrijven wel een stapje dichterbij gekomen.

De brochure Recht op werk is in te zien via deze link: fnv.nl/witboekrechtopwerk.